آشنایی با رشته صنایع سلولزی

آشنایی با رشته صنایع سلولزی

          صنایع چوب از جمله صنایعی است که از گستردگی زیادی بصورت صنف و صنعت در سطح کشور برخوردار است و دارای امکانات بالفعل و بالقوه فراوانی می‌باشد، گستردگی آن از منابع طبیعی و جنگل‌داری شروع شده و از کارخانجات بزرگی نظیر تخته خرده‌چوب، تخته‌فیبر، تخته‌لایه و روکش، مبلمان و سپس کاغذ ختم می‌شود، ‌ این طیف وسیع به همراه نیاز روزافزون به محصولات آنها نشانگر اهمیت بالای این صنعت است.

چوب یکی از محصولات طبیعت است که از دیر باز در زندگی بشر نقش داشته و اهمیت آن به مرور زمان بیش‌تر شده است. صرف‏نظر از قدمت چوب و ردپای آن در تکوین‏ تمدن‏های مختلف، در حال حاضر نقش آن در صنعت‏ و تجارت غیرقابل انکار است. در بعضی از کشورها مانند سوئد، چوب یکی از منابع مهم درآمد کشور به‏ شمار می‏رود؛ فلذا در توسعه این کشورها نقش‏ مهمی را ایفا می‏کند. بنابراین درصدی از ظرفیت‏ حمل و نقل جاده‏ای، راه‏آهن و دریایی به‏ حمل و نقل فرآورده‏های چوبی اختصاص‏ یافته است. بنادر و فاصله آنها به مراکز مصرف و کارخانجات تبدیل چوب، در حمل و نقل آن نقش اساسی دارند. بورس‌ها نیز به نحوی در ارتباط با چوب‏ و کاغذ و سهام مربوط به کارخانجات آن در تلاش‏اند. بیش از چهار هزار و پانصد محصول مختلف از مشتقات چوب ساخته‏ و پرداخته شده و به بازارهای جهان عرضه‏ می‏گردد. هنگامی که صحبت از چوب‏ می‏شود بناچار بحث از منبع تولید آن یعنی‏ جنگل‏ها به میان می‏آید. جنگل‏ها از ثروت‏های خدادادی هر کشور هستند که‏ جهت بقا نیاز به مراقبت و محافظت دارند تا به غارت کشیده نشوند. صنعتی شدن‏ و استفاده از چوب به عنوان مواد اولیه، این‏ منابع را به مسیر تحلیل و اضمحلال‏ کشانده و محیط زیست را از نظر آلودگی‏ هوا، آب و خاک در معرض خطر جدی قرار داده است.

امروزه بشر پی برده که اهمیت چوب در حدی است که ناگزیر است تا از جنگل‏ها حمایت نماید،  بدین جهت که‏ مبادا در آینده مواد اولیه برای کارخانجات‏ در دسترس نباشد و دیگر، زمان آنکه چوب‏ به عنوان ماده‏ای که تنها برای تامین‏ مصارف سوختی و یا ساختن درب و پنجره‏ مورد توجه باشد سپری شده و عصر تولید فرآورده‏های گرانبها و پر اهمیت از چوب‏ فرا رسیده است و شاید در آینده نزدیک‏ ارزش اقتصادی این ماده همپای نفت‏ شود. به هرحال نیاز هر جامعه به چوب‏ براساس درجه رشدی است که آن جامعه‏ بدان نائل گشته است.

مردم کشورهای پیشرفته در ارتباط با صنایع متحول چوبی،  ذهنیت‌های متفاوتی‏ دارند. مبلمان،  تزئینات،  محصولات‏ صنعتی و از همه مهمتر کاغذ، انتظاری‏ است که بشر از دانش پیشرفته صنایع‏ چوبی در ذهن دارد. خوشبختانه در مناطق شهری ایران‏ نیز به یمن وجود مواد سوختی فسیلی‏ و الکتریسیته، چوب به عنوان یک ماده‏ تامین‏کننده انرژی مطرح نبوده، بله به‏ صورت محصول دست صنعت‌گران، مورد نظر است.

تاریخچه مصرف چوب

شواهد و قرائن نشان می‌دهد که انسان‌های اولیه از زمانی که در غارها می‌زیسته‌اند از چوب به واسطه شکل متناسب و طبیعی آن برای شکار حیوانات و غیره استفاده می نموده‌اند . اشیاء موجود در موزه طبیعی لندن نشان می‌دهد که بشر از حدود ده هزار سال قبل با نیزه چوبی به شکار می‌پرداخته و به وسیله تنه درختان از رودها و رودخانه ها عبور می‌کرده است . حدود پنج هزار سال قبل در اروپای شمالی،  استفاده از قایق‌ها و سورتمه‌های چوبی متداول بوده است . در کاوش‌های باستان شناسی در کنار دریاچه سوئیس و برخی نقاط دیگر که در گذشته در آب قرار داشتند پایه‌های چوبی خانه‌های شناور مربوط به دوران پارینه سنگی،  نوسنگی و عصر آهن بدست آمده که نشانه قدمت استفاده از چوب در ساختمان و وسایل کار است.

مصرف چوب در ایران تاریخ مدونی نداشته ولی طبق مطالعاتی که پژوهشگران و کاوشگران انجام داده‌اند مردمان بومی ایران قبل از مهاجرت آریایی ها از حدود ۴۲۰۰ سال قبل از میلاد مسیح (ع) چوب را برای خانه سازی مصرف می‌نمودند. البته استفاده از چوب در تهیه وسایل کشاورزی نیز رونق داشته است در سنگ نوشته‌هایی که از تخت جمشید بدست آمده استفاده از چوب سدر در پوشش و تزئینات کاخ‌ها مشخص شده است . اهمیت چوب در ایران قدیم به پایه‌ای بوده که احترام به درختان جنگلی از دستورات اصلی کیش زرتشت به شمار می‌رفته است. استفاده از چوب برای قایق‌سازی و کشتی‌سازی نیز در دوران هخامنشی بسیار جالب توجه بوده است ،  پس از گسترش دین اسلام صنایع و هنرهای چوبی در ایران تحت تاثیر رهنمودهای دینی قرار گرفته است،  بر همین اساس آثار هنرهای چوبی زیادی میتوان در مساجد و اماکن مقدسه نظیر درب ،  منبر،  کنده کاری ها و شبکه‌بندی‌ها یافت.

صنایع مبلمان قدیمی‌ترین بخش صنایع چوب جهان شمرده می‌شود زیرا بشر از دیر زمانی بصورت نیمکت از آن استفاده می‌کرده است ،  در ایران این صنعت از قدمت زیادی برخوردار نیست؛ چون در گذشته در اغلب نقاط ایران نشستن بر روی قالیهای زیبا و نفیس مرسوم بوده است و حتی تا اواخر دوره قاجار فقط در منازل معدودی از افراد سرشناس مبلهای مخصوص پارچه ای به سبک دربار فرانسه وجود داشته که اغلب از خارج وارد می‌شده است ولی پس از آن دوره با تغییر شیوه زندگی مردم،  صنعت مبل سازی رو به ترقی گذاشته است و اکنون برخی از استادکارهای ایرانی قادر به خلق شاهکارهایی در این زمینه می‌باشند ،  صنعت مبل سازی در حقیقت تلفیق هنر،  علم و صنعت است بدین نحو که با بکار بردن ماشین آلات و تجهیزات و خلاقیت و هنر محصولی ساخته می‌شود که زینت بخش منازل و دفاتر است.

کاغذ مهمترین‏ محصول به دست آمده‏ از چوب

مصرف کاغذ یکی از معیارهای‏ پیشرفت فرهنگی و نیز از شاخص‌های توسعه بهداشت و سلامت در هر کشور است. میزان چاپ کتب‏ و تعداد انتشارات در هر جامعه‏ای حاکی از اهمیتی است که مردم آن برای دانش‏ قائل هستند.

این محصول حاصل از فکر و دانش و صنعت، که‏ میزان مصرف آن در روزگار ما به یکی از معیارهای شناخت میزان پیشرفت تمدن‏ مبدل شده، همانند سایر محصولات‏ استراتژیک، مرزهای وابستگی و عدم‏ وابستگی ملت‏ها را نیز نمایان می‏سازد. این فرآورده اولین بار در سه هزار سال پیش از میلاد مسیح تحت عنوان‏ پاپیروس توسط مصریان تولید و عرضه‏ شده است که‏ متن معاهدات و معاملات خود را روی آن به‏ ثبت می‏رسانیدند. کلمه Paper نیز که یک واژه انگلیسی‏ است از پاپیروس مشتق شده است. کاغذ پاپیروس تا سده‏های اول گسترش‏ اسلام، در دربار خلفای بغداد موارد استفاده‏ دیوانی داشته است.

کلمه کاغذ از نام چینی آن ‏”کوکدز” مشتق‏ شده است. نخستین کاغذ که با تعاریف امروزی ساخت و تولید کاغذ همخوانی داشت، توسط یک شخص چینی به نام تسای لون در ۱۰۵ میلادی از گیاه بامبو ساخته شد. تولید کاغذ یکی از چهار اختراع بزرگ‏ چین محسوب شود. صنعت کاغذسازی با استفاده از الیاف سلولزی درشهر سمرقند رو به رشد نهاد، تا حدی که محصولات آن‏ به اغلب شهرهای اسلامی صادر شد. در این شهر از الیاف پنبه و کتان،  ظریف‏ترین و سفیدترین کاغذها را می‏ساختند و به شهرهای دیگر صادر می‏نمودند. جریان صدور کاغذ از سمرقند تا به بغداد ادامه پیدا کرد تا آنجا که در سال ۷۹۴ میلادی بغداد صاحب اولین آسیاب‏ کاغذ سازی شد. آنگاه کارخانه‏های‏ کاغذسازی یکی پس از دیگری در سایر شهرهای اسلامی دایر گردید و این کالا راهش را به سوی تونس، مراکش و سپس‏ اسپانیای مسلمان گشود و اولین کارخانه‏ کاغذسازی در اروپا در شهر”مور” احداث‏ شد.

اگر گوتنبرگ آلمانی توانست با اختراع ماشین چاپ نقطه عطفی در ارتباطات پدید آورد، بدون شک چینی‏ها و مسلمانان در شکوه کار او موثر بوده‏اند.

جایگاه صنعت کاغذ در ایران‏ از گذشته تا امروز

صنعت کاغذ در ایران هم جایگاه مهمی‏ داشته است، شکی نیست که‏ عصر استفاده گسترده از کاغذ و به تبع آن‏ تحول در صنایع کاغذ سازی، با اختراع‏ ماشین چاپ آغاز می‏شود و اختراع چرخ‏ دنده‏ها امکان تهیه خمیر کاغذ فراوان را میسر ساخته است. احداث اولین چاپخانه‏ و انتشار اولین روزنامه فارسی توسط میرزا صالح شیرازی، مرحله نوینی از رشد مصرف کاغذ را در ایران سبب می‏شود. با تاسیس مدارس و نظام بوروکراسی‏ اداری، کاغذ در زمره کالاهای وارداتی‏ قرار می‏گیرد این امر در مورد اکثریت‏ کشورهای اسلامی صادق است گرچه‏ مسلمانان خود زمانی انتقال دهنده‏ صنعت کاغذ سازی به اروپا بوده‏اند. در دهه‏های اخیر کاغذ نه تنها به عنوان‏ یک کالای فرهنگی، بلکه به عنوان‏ کالای بهداشتی، فنی و صنعتی نیز موضوع تجارت و تولید شده است. می‏توان رسالت کاغذ‏ را سه گروه عمده انتقال اطلاعات، بسته بندی و کاربردهای بهداشتی عنوان کرد.

فراورده های گروه  کاغذ و مقوا را به صورت ذیل معرفی نمود:

  • انواع کاغذهای تحریر و چاپ نظیر کتب، مجله، روزنامه، کاتالوگ، بروشور،
  • انواع کاغذهای بسته بندی شامل بسته بندی با چاپ و بدون چاپ نظیر انواع پاکت ها، کیسه‌ها، ساکها و زنبیل‌های کاغذی
  • مقوای ساده، مقوای کنگره ای و مقوای کارتن
  • کاغذهای بهداشتی، که در مصارف‏ امر نظافت و رعایت بهداشت امروزه در دنیا جایگاه حساسی را اشغال کرده است.
  • کاغذهای خاص نظیر کاغذهای الکترونیکی، کارت های تبلیغاتی، کارت بانکی و …

در عرصه اقتصاد پیچیده جهان صنعتی،  این کالا (کاغذ) می‏رود که همانند سایر کالاهای استراتژیک در زمره اهرم‏های‏ قدرت و فشار در دست ابرقدرت‏ها قرارا گیرد. لذا باید در مصرف و تولید آن برنامه‏ داشته باشیم، زیرا شایسته نیست که‏ صنعت، فرهنگ و بهداشت آیندگان در گروه تصمیم بازارهای جهانی باشد.

انواع روشهای خمیرسازی

چوب یک ماده قابل تجدید است که ترکیبی از  سلولز همی‌سلولز و لیگنین و قسمت کوچکی از  ترپن- رزین (صمغ گیاهی) و اسید های چرب است. چوب حدوداً شامل۴۵% سلولز -۳۰% همی سلولز- ۲۳% لیگنین است. لیگنین ماده ای چسبنده است که الیاف سلولز را به هم می چسباند. در مراحل تهیه خمیر، سلولز و همی سلولزها از لیگنین و مواد استخراجی جدا می‌شوند. این مهمترین مرحله ساخت است زیرا باقیمانده الیاف برای ساختن محصولی که ما کاغذ می‌شناسیم به کار می‌رود .

 

الف خمیرسازی شیمیایی

در این نوع از روشهای ساخت کاغذ، هدف حذف لیگنین بوسیله مواد شیمیایی می باشد. یکی از روش های شیمیایی تهیه کاغذ، کرافت می باشد که روشی برای تهیه کاغذهای قهوه‎ای رنگ مخصوص بسته بندی است. درخمیرسازی شیمیایی، الیاف سلولز صاف و یکدست ایجاد می‌شود. در تهیه خمیر کاغذ کرافت چیپس‌ها به وسیله هیدروکسیدسدیم و سولفیدسدیم برای تهیه خمیر قهوه‌ای رنگ محکم پخته می‌شود. این مرحله کاری پیشرفته برای جداسازی لیگنین و رزین از چوبهای نرم است که پس از عمل آوری، خمیری با ویژگیهای بسیار بالا است. رنگ تیره ناشی از خمیر بدست امده نیازمند این است که بطور قابل توجه ای شسته و سفید شود تا قابل استفاده شود.

ب- خمیر سازی مکانیکی:

         در این نوع از روشهای ساخت کاغذ، به روشهای مکانیکی، اجزای چوب از هم جداسازی شده و بصورت ورقه های کاغذ مورد استفاده قرار می گیرد. در این روش، درصد خمیر قابل استفاده بالا بوده اما کیفیت کاغذ بدست آمده پایین تر است. ۹۵ درصد چوب به خمیر تبدیل می‌شود در حالی که در خمیرکرافت این مقدار به ۴۵ تا ۵۰ درصد می رسد. اما کیفیت کاغذ  پایین‌تر است چون لیگنین و رزین درخت در خمیر موجود بوده و مراحل آسیاب کردن یا پودر کردن، الیاف سلولز را پاره و خرد کرده و دوام و استحکام خمیر را کاهش می‌دهد. در نتیجه خمیر دارای الیاف و شبکه ضعیف و ظرفیت لیگنین آن بالاست که باعث می شود وقتی در نور آفتاب قرار می گیرد تیره به نظر آید.

رنگبری خمیر

      یکی از مهمترین مراحل شستن و سفید کردن است که برای پاک کردن و تصفیه خمیر بکار می‌رود. گاز کلر و دی اکسید کلر برای شستشوی خمیر بکار می رود و بیشتر عملیات شستشوی مکانیکی بوسیله پر اکساید انجام می‌شود. گاز کلر مقدار زیادی از بقایای لیگنین را بر طرف می‌کند تا دی اکسید کلر،  لیگنینی را که نمی توان از بین برد سفید کند.

ماشین کاغذ

      ماشین کاغذ درگیر چهار مرحله است که با آماده‌سازی مواد خام شروع می‌شود. الیاف چوب با آب و مواد معدنی مخلوط می‌شود. مخلوطی که حدود ۹۹% آن آب است. در یک ماشین مدرن آب از پایین و بالا تخلیه می شود وقتی آب تخلیه می شود یک مرحله از کاغذ شکل گرفته است.

      در قدم بعدی بخش پرس یا آبگیری است که کاغذ  بوسیله غلتکها و یک حصیر وسیع که  از رشته‌های  نایلون و پلی استر است فشرده و چلانده می شود و  بیشتر آب کاغذ گرفته می‌شود. بعد از این قسمت ۴۰% تا۵۰% کاغذ هنوز از آب است. در قسمت سوم در بخش خشک کن بیشتر آب را از کاغذ می گیرند. پس از بخش خشک کن ۲  تا ۶ در صد کاغذ از آب تشکیل شده است. در یک ماشین با کیفیت بالا ، یک دستگاه آهار زن روی کاغذ را پوشش می‌دهد. این دستگاه یک پوشش از آهار مانند نشاسته و مواد معدنی را روی کاغذ می‌کشد که کاغذ را محکم‌تر و صاف‌تر و نرم‌تر کند بعد از پوشش دادن کاغذ دوباره در بخش خشک کن خشک می‌شود و سرانجام روی رول‌های بزرگ پیچیده می‌شود.

شکلهای مختلف استفاده از چوب در صنعت کاغذ

انواع چوب از نظر استفاده عبارت است‏ از: گرده بینه (تنه درخت) ، چوب حاصل از شاخه‏ها ، چوب و اجزاء درخت به غیر از ساقه اصلی‏ و شاخه‏ها، ضایعات صنایع چوب‏ و فرآورده‏های چوبی بازیافتی، خرده‏ چوب، زغال و سایر مواد سوختنی ساخته شده از چوب، خاک‏ اره چوب و غیره.

به‏طور کلی چوب کالائی است حاصل از طبیعت و منشاء آن درخت می‏باشد و از آنجا که مواد اولیه مورد نیاز برای ساخت کاغذ، سلولز می‏باشد و چوب و یا مواد گیاهی دیگر (نظیر نی و کاه و. . . ) از منابع سلولزی‏ هستند، لذا برای ساخت کاغذ نیاز به‏ عناصر حاوی این ماده است. بطور کلی‏ هر ماده سلولزی که دارای شرایط زیر باشد در صنعت کاغذ سازی کاربرد دارد:

۱-مناسب بودن الیاف برای کاغذ سازی

۲-قابل توجه بودن نسبت حجم الیاف‏ به حجم کل

۳-فراوانی این الیاف در مقیاس تجاری

۴-تهیه آسان و ارزان الیاف بدست آمده

۵-قابل نگهداری بودن به عنوان ماده‏ اولیه برای یک دوره بهره‏برداری

 

تولید و بهره‏برداری چوب

در مرحله نخست بهره‏برداری،  کار انسان با طبیعت است، اما در مراحل‏ بعدی تولید، مساله صنعت و تکنیک پیش‏ می‏آید. در حال حاضر ۱-۳ از خشکی‏های‏ جهان پوشیده از جنگل است، که مساحت‏ آنها بالغ بر ۴۳۰۰ میلیون هکتار برآورد می‏شود. این جنگل‏ها از مهمترین منابع‏ طبیعی کره خاکی هستند که به ۲ دسته‏ جنگل‏های معتدله (مدیترانه‏ای) استوایی‏ تقسیم می‏شوند. جنگل‏های ایران از گروه جنگل‏های معتدله جهان است.

در نگاهی اجمالی به منابع طبیعی‏ تولیدکننده چوب در ایران، ملاحظه‏ می‏شود که فعل و انفعالات ارضی در طی‏ دوران‏های مختلف زمین‏شناسی، سرزمینی بسیار ناهموار (به وضعیتی که‏ اکنون است واقع در ۲۵ تا ۴۰ درجه عرض‏ شمالی) به جای گذاشته است بطور مثال البرز با رشته کوههای‏ آن در شمال کشور و در سراسر غرب، سلسله‏ جبال عظیم و دیوار مانند زاگرس کشیده‏ شده است. ناحیه زاگرس پوشیده از جنگل‏های بلوط و نارون است. کوههای‏ شرق ایران (از خراسان تا بلوچستان) به‏ صورت یکپارچه امتداد یافته‏اند. منابع‏ طبیعی تولیدکننده چوب در ایران،  جنگل‏های موجود در کشور ۴/۷ درصد از کل مساحت کشور را تشکیل‏ می‏دهند. در حال حاضر جنگل‏های‏ شمال کشور (آن هم نه همه سطح‏ جنگل‏های شمال) بلکه آن قسمت که به‏ زیر طرح‏ها و پروژه‏های بهره‏برداری برده‏ شده‏اند، از نظر اقتصادی برای‏ بهره‏برداری مناسب می‏باشند. از ۳/۱ میلیون هکتار جنگل‏های اقتصادی‏ شمال تنها ۴۰۰ هزار هکتار مورد بهره‏برداری قرار گرفته است. بقیه‏ جنگل‏های تجارتی و صنعتی شمال‏ کشور نیز می‏توانند با ایجاد شبکه‏های راه‏ ایجاد طرح‏های بهره‏برداری مورد استفاده قرار گیرند. براساس برآوردهای سازمان جنگل‏ها و مراتع کشور، استان مازندران دارای‏ ۱۳۱۶ هزار هکتار جنگل می‏باشد که‏ ۶۹۸ هزار هکتار آن مولد است.

البته استان‏های فارس و هرمزگان‏ هر کدام بیش از یک میلیون هکتار جنگل‏ دارند که اغلب درختان جنگل‏های این‏ دو استان از درختچه‏های گز، بنه، بادام و. . . تشکیل یافته است. استان گیلان با وجود ۴۱۰ هزار هکتار جنگل تجارتی، بعد از استان مازندران در مقام دوم تولید چوب‏ جنگلی قرار دارد. جنگل‏های سایر استان‏ها، از جمله‏ جنگل‏های درجه ۲ و ۳ هستند و یا اینکه‏ درختان آنها نامرغوب و جنگل مخروبه‏ می‏باشد. البته قسمت‏هایی از جنگل‏های‏ مخروبه با درختان دست کاشت ترمیم‏ شده است. آنچه مسلم است، آمار جنگل‏های قابل بهره‏برداری و تجاری‏ کشور ما بیش از ۳/۱ میلیون هکتار نمی‏باشد.

در وضع کنونی، به جز ۵/۱ میلیون متر مکعب چوبی که سالیانه به‏طور متوسط در اجرای طرح‏های مورد بهره‏برداری در قسمتی از جنگل‏های تجارتی شمال به‏ دست می‏آید، حدود ۵/۰ میلیون متر مکعب چوب از جنگل‏های غرب‏ کشور و دو میلیون متر مکعب نیز از سایر منابع، غیر از طرح‏های بهره‏برداری‏ (شامل جنگل‏های‏ گرمسیری، صنوبر کاری و باغات) تولید می‏شود.

برخی از انواع گونه های چوبی معروف که در جنگلهای ایران بخصوص در منطقه هیرکانی (شمال ایران) وجود دارند به شرح جدول زیر می باشد.

اسامی گونه های چوبی
ردیف فارسی علمی ردیف فارسی علمی
۱ زربین Cupressus Sempervirens ۱۶ گردو Juglans regia
۲ کاج Pinus   sp ۱۷ توت Morus alba
۳ سرخدار Taxus  bacata ۱۸ انجیلی Parroti persica
۴ افرا (پلت) Acar  insigne ۱۹ چنار Platanus orientalis
۵ افرا (شیردار) Acer  laetum ۲۰ تبریزی Populus nigra
۶ گل ابریشم (شب خسب) Albizzia  julibirissin ۲۱ لرگ Pterocaria fraxinifolia
۷ توسکای ییلاقی Alnus  subcordata ۲۲ بلوط(بلند مازو) Quercus castaneafolia
۸ توسکای قشلاقی Alnus  glutinosa ۲۳ اقاقیا Robina pseudoacasia
۹ شمشاد Buxus  hyrcana ۲۴ بید Salix alba
۱۰ ممرز Carpinus  betulus ۲۵ نمدار Tilia begunifolia
۱۱ فندق Corylus  avellana ۲۶ ملچ Ulmus glabra
۱۲ کلهو (خرمندی) Diospyrus lotus ۲۷ اوجا Ulmus carpinifolia
۱۳ اکالیپتوس Eucalyptus camaldulensis ۲۸ آزاد Zelkova carpinifolia
۱۴ راش Fagus orientalis ۲۹ ون (زبان گنجشک) Fraxinus exelsior
۱۵ لیلکی Gledetschia caspica

 

عوامل جنبی که در تولید و بهره‏برداری‏ چوب موثرند:

به جز عوامل طبیعی تولیدکننده‏ چوب، عوامل جنبی نیز وجود دارد که در بهره‏برداری و استفاده صحیح و به موقع در تولید چوب بسیار مهم می‏باشد. این‏ عوامل به جز استفاده از چوب جنگل‏ها، در صنایع جنبی موثر در پیشرفت صنعت‏ چوب، نیز نقش ارزنده‏ای دارند. عوامل‏ جنبی مذکور عبارتند از: سرمایه‏گذاری که‏ در ایران از سال ۱۳۴۰ با احداث کارخانه‏ کوچکی در بندر چمخاله (در نزدیکی‏ لنگرود در استان گیلان) صورت گرفت که‏ به تولید نئوپان پرداخت.

از عوامل جنبی مهم دیگر در کارخانجات تولید چوب، نیروی انسانی‏ است. هر چند نیروی انسانی کارگر و نیمه‏ متخصص در کارخانجات مذکور کارساز می‏باشند، لیکن چون بیشتر کار این‏ کارخانجات، با ماشین آلات فنی است،  نیروی انسانی متخصص برای این‏ کارخانجات هم در بالا بردن راندمان تولید و هم در حفظ ماشین آلات و عمر مفید آنها حیاتی می‏باشد. فرآیند تولید انواع‏ مختلف محصولات چوبی، هم در امر بهره‏برداری از جنگل وهم در تولید محصولات بسیار با اهمیت است.

وضعیت فعلی منابع تامین مواد اولیه صنایع کاغذ کشور

در سالهای اخیر از طرفی به دلیل رشد فزاینده جمعیت و به تبع آن افزایش میزان تقاضا و از طرف دیگر کاهش شدید منایع جنگلی  صنایع تولید خمیر و کاغذ کشور که برای تامین مواد اولیه خود به درختان جنگلی وابسته اند- به دلیل رو به زوال بودن جنگلها و منابع چوبی –  با مشکلاتی جدی  در تامین مواد اولیه سلولزی مواجه هستند.

در حال حاضر مهم ترین مواد اولیه لیگنوسلولزی قابل استفاده در صنایع سلولزی کشور عبارتند از : جنگل های صنعتی و تجاری شمال،  زراعت چوب و جنگل های دست کاشت،  بازیافت کاغذ و پسماندهای کشاورزی که در این میان منابع جنگلی بیشترین سهم و خمیرهای الیاف بلند وارداتی و پسماند کشاورزی نیشکر (باگاس) و سپس سایر منابع در رتبه های بعدی قرار می گیرند.

 میزان تولید و مصرف کاغذ در ایران

کارخانه های تولید کننده انواع کاغذ در کشور عبارتند از:

  • کاغذ چاپ و تحریر و روزنامه با ظرفیت اسمی ۲۰۸ هزار تن در سال توسط شرکتهای کاغذ پارس، چوب و کاغذ مازندران،  کاغذ غرب و کاربن‌لس
  • کاغذهای صنعتی و بسته بندی با ظرفیت ۵۳۰ هزار تن در سال توسط کارخانه های چوکا، کهریزک و کاوه ،  ایران پاپیروس،  چوب و کاغذ مازندران ،  پارت و فارس کاغذ،  اشتهارد تهران و مقواسازان متفرقه
  • کاغذهای بهداشتی با ظرفیت اسمی ۳۵ هزارتن در سال توسط کارخانه های لطیف، حریر خوزستان و نوظهور

متاسفانه آمار رسمی میزان مصرف سالانه کاغذ در ایران در دست نیست،  آمارهای غیر رسمی مقدار مصرف انواع کاغذ و فرآورده های کاغذی را یک تا یک و نیم میلیون تن برآورد کرده اند که تنها ۳۰ درصد ‌آن تولید داخل است؛ مطابق آمار گمرکات کشور ارزش واردات انواع کاغذ در هفت ماهه ابتدای سال ۸۷ نسبت به مدت مشابه سال ۸۶،  حدود ۵/۱۶ درصد افزایش یافته در حالی که طی همین مدت بیش از ۳۲ درصد ارزش صادرات آن کاهش یافت،  همچنین در هفت ماهه ابتدای سال ۸۷ ،  ۵۶۰ میلیون و ۹۸۹ هزار و ۵۴۱ کیلوگرم کاغذ به ارزش ۶۳۱ میلیون و ۶۵۷ هزار و ۱۲ دلار جهت انواع مصرف به کشور وارد شد. این میزان در هفت ماهه ابتدای سال ۸۶،  ۵۶۶ میلیون و ۸۵۹ هزار و ۶۲۴ کیلوگرم به ارزش ۵۴۱ میلیون و ۹۷۹ هزار و ۶۷۳ دلار بود که اگرچه به لحاظ وزن شش میلیون کیلوگرم کاهش یافته اما به لحاظ ارزش ۵/۱۶ درصد افزایش نشان می دهد. براساس اس آمار سازمان جهانی خواربار و کشاورزی در سال ۲۰۰۲ میلادی ،  مصرف سرانه کاغذ و مقوا در آمریکا،  کانادا،  ژاپن،  آلمان،  و کره جنوبی به تیب ۵۴/۳۰۷ ، ۴۴/۲۸۱ ، ۶۶/۲۴۹ ، ۴۷/۲۱۹ ، ۱۶/۱۷۲ کیلو گرم و در کشورهای ترکیه ،  عربستان سعودی،  مصر و پاکستان به ترتیب ۳۹/۳۵ ، ۹۷/۱۹ ، ۲۴/۱۳ ، ۸۸/۸ کیلوگرم بوده است. مصرف سرانه کاغذ و مقوا در ایران ۱۵ تا ۱۶ کیلوگرم است. با توجه به افزایش جمعیت کشور و افزایش مصرف فراورده های کاغذی انتظار می رود که در طی سال های آتی نیز تقاضا برای انواع فرآورده های کاغذی افزایش یابد.

وضعیت ماده اولیه در کارخانجات خمیر و کاغذ کشور سال ۸۶

ظرفیت اسمی مصرف چوب مصرف چوب در سال ۸۶ درصد فعالیت
۱۰۸۴۰۰۰ ۴۶۷۰۰۰ ۴۳

وضعیت تولید مبلمان و مصنوعات چوبی در ایران

بر طبق گزارش مرکز آمار ایران حدود ۲۲۶ واحد تولید صنعتی مبلمان با اشتغال حدود ۱۰ هزار نفر در کشور وجود دارد. همچنین بر اساس گزارشات اتحادیه دوردگران تعداد ۴۶۷۰۰ واحد رسمی در زمینه صنایع چوب مشغول فعالیت بوده که تعداد ۱۱۷ هزار نفر دراین کارگاهها مشغول فعالیت می باشند . توان بالقوه بالای این تعداد واحد تولیدی در جذب نیروی کار،  افزایش تولید و در نهایت توسعه صادرات میتواند محرک بسیار خوبی جهت صنایع وابسته و مرتبط با آن نظیر چوب بری،  نئوپان سازی،  چسب‌سازی، تولید تخته فیبر،  روکش و تخته لایه،  یراق آلات سازی، شیشه،  پارچه‌بافی و رنگ سازی باشد. به عبارت ساده‌تر توسعه تولید و صادرات مبلمان و مصنوعات چوبی می‌تواند به عنوان موتور توسعه بخش عظیمی از صنایع کشور عمل نماید . لازم به یادآوری است که بخش مصنوعات چوبی آخرین مرحله کار در صنایع چوب است و پس از این مرحله محصولات به دست مصرف کننده نهایی می‌رسد به همین خاطر دارای ارزش افزوده بالایی بوده و اهمیت زیادی را در بخش صادرات می‌تواند داشته باشد . لازم بذکر است که بر اساس مطالعات و مقالات ارائه شده در دومین اجلاس بین المللی جنگل و صنعت،  ارزش افزوده مصنوعات چوبی ۳۰% برآورد شده است و چنانچه بخش صنایع مبلمان نیز به آن اضافه شود ارزش افزوده این مجموعه تولیدات به حدود ۷۰ % خواهد رسید که رقمی قابل توجه است و اگر روند صادرات آن بهبود یابد تاثیر بسزائی در افزایش تولید ناخالص داخلی کشور و درآمد ارزی خواهد داشت.

اگر تولید محصولات چوبی را به دو بخش فرایند های سرمایه‌بر و کاربر تقسیم نمائیم میتوان چنین استدلال کرد که با توجه به وضعیت کشورهای پیشرفته تر در زمینه ساخت محصولاتی که نیاز به تکنولوژی بالا تر و سرمایه بر دارد این کشورها از مزیت نسبی بیشتری برخوردارند و در مقابل هر چه به سمت محصولات کاربرتر که نیاز به مهارت فردی نیروی انسانی دارد پیش می‌رویم مزیت نسبی سایر کشورها از جمله ایران افزایش‌ می یابد که این مسئله در خصوص محصولات منبت کاری شده که از ارزش افزوده بالاتری نیز برخوردارند قابل تامل‌تر است.

برخی از محصولات صنایع چوب که در تولید مبلمان و مصنوعات چوبی کاربرد داشته از قبیل تخته فیبر، تخته خرده چوب، تخته فیبر با دانسیته متوسط (MDF)،  روکش چوبی و تخته لایه توسط صنایع داخلی تولید می‌گردند،  این صنایع در سال‌های اخیر با مشکلات زیادی درخصوص تامین مواد اولیه چوبی مواجه بوده‌اند زیرا از یک طرف امکان واردات مواد اولیه بدلیل دیدگاه‌های سازمان حفظ نباتات میسر نبوده و از طرفی میزان برداشت چوب از جنگل ها به دلایل حفاظتی کاهش یافته است ،  علیرغم این تنگناها، در سالهای اخیر صنایع مذکور عمدتاً از رشد تولید قابل توجهی برخوردار بوده وتوانسته بخشی از نیاز صنایع مبلمان و مصنوعات چوبی را تامین نماید . جدول ذیل میزان تولید تخته خرده چوب ،  تخته فیبر سخت و MDF  را در سالهای اخیر نشان می دهد:

ردیف محصول میزان تولید برحسب هزار مترمکعب
سال ۱۳۷۹ سال ۱۳۸۰ سال ۱۳۸۱ سال ۱۳۸۲ سال ۱۳۸۳ ۸ماهه سال۱۳۸۴
۱ تخته خرده چوب ۳۸۲ ۴۵۱ ۴۸۰ ۵۰۰ ۵۸۹ ۳۷۳
۲ تخته فیبرسخت ۵/۲۳ ۶/۲۳ ۴/۲۲ ۴/۲۲ ۸/۲۲ ۳/۱۴
۳ MDF * ۰ ۰ ۰ ۰ ۲۶ ۵/۲۵

* تولید MDF  از سال ۱۳۸۳ در کشور آغاز شده است.

 

کمبود منابع جنگلی و چوبی

کمبود منابع جنگلی و چوبی در کشور ما حقیقتی تلخ و انکار ناپذیر است که به تبع آن کاهش ظرفیت تولید و حتی در موارد متعددی تعطیلی کارخانجات صنایع چوب را درسالهای اخیر در پی داشته است،  بر اساس مطالعات صورت گرفته،  ارزش زیست محیطی جنگلها تا ۴۰۰ برابر ارزش آنها در تولید چوب است. مطابق با آمار سازمان جنگلها بهره برداری از جنگلهای شمال طی ده سال گذشته از ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار متر به کمتر از یک میلیون مترمکعب رسیده و این به معنی کاهش پنجاه درصدی در عرضه چوب به بازار مصرف است. با نگاهی به وضعیت جنگلهای شمال کشور -که تنها ۵/۷% از مساحت کشور را در برمی گیرد. و با همین وضعیت اصلی ترین منبع داخلی تامین چوب آلات و مواد اولیه مصنوعات چوبی و کاغذی است-  حساسیت و آسیب پذیری آن به وضوح نمایان شده و لزوم یافتن جایگزینی مناسب و اتکا به سایر منابع و مواد برای صنعت چوب خود نمائی می کند.

 

ضرورت ایجاد رشته صنایع چوب و کاغذ

با آنکه چوب به طور کلی برای همه‌ افراد مأنوس و آشنا است ولی ناآگاهی از پایه‌های علمی و عمل نکردن براساس اصول و ضوابط فنی در ارتباط با این ماده،  باعث هدر رفتن بیش از حد چوب و کم‌دوام‌تر شدن آن می‌شود. این مسأله در کشور ما که با کمبود منابع تولید چوب مواجه هستیم، ‌ اهمیت بیشتری دارد و باید با پرورش هر چه بیشتر و بهتر متخصصان در رشته چوب‌شناسی و صنایع چوب در هر یک از مقاطع تحصیلی از اتلاف این ماده گرانبها جلوگیری نمائیم. دانشجویان کاردانی تکنولوژی چوب ضمن آشنایی با خواص مختلف چوب و عواملی که در تغییرات این خواص تأثیر می گذارند با حفاظت،  تبدیل،  کاربردهای متفاوت چوب و مدیریت واحدهای تولید آشنا می‌شوند. به این ترتیب فارغ‌التحصیلان این دوره‌، ‌ چوب را به طور اصولی‌تر و صحیح‌تر در واحدها تولیدی به کار می‌برند و از هنگام قطع درخت تا زمان تولید فرآورده‌های مصرفی بر آن نظارت دارند و می‌توانند در مراحل اجرائی روند تولیدات چوبی خدمت کنند. فارغ‌التحصیلان این دوره می‌توانند در مجتمع صنایع تبدیل مکانیکی و شیمیایی چوبِ بخش‌های دولتی،  دفاتر صنایع چوب سازمان جنگل‌ها و مراتع،  واحدهای تولیدی خصوصی و مؤسسات آموزشی و پژوهشی به عنوان همکاران اجرایی مشغول به کار شوند.

درکشور ما برخی واحدهای دانشگاه دولتی یا در گذشته دارای این رشته بوده و یا در حال حاضر اقدام به پذیرش دانشجو می نمایند.

الف- مقطع کارشناسی پیوسته

  • دانشگاه تهران (گرایش خمیر و کاغذ)
  • دانشگاه محقق اردبیلی (صنایع خمیر و کاغذ)
  • دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری (گرایش حفاظت و اصلاح چوب-صنایع خمیر و کاغذ)
  • دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان (حفاظت و اصلاح چوب- صنایع خمیر و کاغذ- فرآورده های مرکب چوب)
  • تربیت دبیر شهید رجایی (گرایش مهندسی مبلمان)
  • دانشگاه گنبد (علوم صنایع چوب و کاغذ)
  • دانشگاه زابل (گرایش مهندسی مبلمان- چوب و کاغذ)
  • دانشگاه صنعتی خاتم الا نبیاء (ص) بهبهان (گرایش صنایع خمیر و کاغذ)
  • دانشگاه سمنان

ب- مقطع کارشناسی ارشد

  • دانشگاه تهران (صنایع چوب-بیولوژی و آناتومی چوب – صنایع خمیر و کاغذ)
  • دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری (حفظ و اصلاح چوب-صنایع خمیر و کاغذ)
  • دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان(فرآورده های چند سازه چوب-حفظ و اصلاح چوب- صنایع خمیر و کاغذ)
  • دانشگاه شهید بهشتی (صنایع خمیر و کاغذ)
  • دانشگاه تربیت مدرس (فرآورده های چند سازه چوب-صنایع خمیر و کاغذ)
  • دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی (صنایع چوب)
  • دانشگاه زابل (فرآورده های چند سازه چوب)
  • مجتمع آموزش عالی گنبد (فرآورده های چند سازه چوب)

پ- مقطع دکتری

  • دانشگاه تربیت مدرس (فرآورده های چند سازه چوب)
  • دانشگاه تهران (فرآورده های چند سازه چوب- صنایع خمیر و کاغذ – بیولوژی و آناتومی چوب)
  • دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان (فرآورده های چند سازه چوب- صنایع خمیر و کاغذ)

 

*گرایش های رشته صنایع چوب و کاغذ

  • صنایع چوب
  • فرآورده های چند سازه چوب
  • حفاظت و اصلاح چوب
  • بیولوژی و آناتومی چوب
  • صنایع خمیر و کاغذ
  • طراحی و مهندسی چوب
  • مبلمان
  • اقتصاد و بازار چوب

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *